سببش سوء مزاج سرد ساده باشد تبديل مزاج كنند و سنجرنيا و مثروديطوس سخت نافع است . و اگر سببش رنج و ماندگى باشد آسايش جويند و طعام سبك و لطيف خورند و گرمابه و روغن شبث و بابونه به كار برند . و اگر سببش امتلاى رگ پشت بود رگ باسليق و مابض زنند و روغن گل بمالند و طعام سبكتر كنند . [ محمود ] محمود گويد كه درد پشت اگر از برودت مزاج يا كثرت بلغم خام باشد علامتش سفيدى رنگ و قاروره و بطوى نبض و تقدم تناول اغذيهء غليظ يا لزجه و سن و بلد و عادت و رطوبت زبان و قلت تشنگى و شدت درد بعد بيدارى از خواب غرق و ايذا از تناول فواكه رطب و آب سرد و امتلاست پس هر صبح جلاب از باديان و انيسون و اصل السوس هر واحد دو درم و گلقند عسلى ده درم دهند و غذا نخوداب به شيرهء بادام و بعد ظهور نضج در قاروره تنقيهء بدن از اخلاط بلغمى غليظ لزج بحب سورنجان يا بحب صبر يا بحب قوقايا يا به مطبوخ سورنجان كنند و در هر هفته يك بار قى به مقيآت كه در باب داء الفيل و دوالى بيايد استعمال نمايند و بر پشت روغن‌هاى گرم مثل روغن زنبق و خيرى و نمام بمالند و از جماع و طعام شب و فواكه و آب سرد حذر كنند و بر تناول حب منتن مداومت نمايند و يا گلقند ده درم در آب گرم حل كرده بنوشند يا همچنان بخورند و اين حب صاحبان اين مرض را نافع است شحم حنظل شيطرج سكبينج هر واحد يك و نيم دانگ صبر جندبيدستر هر واحد يك درم مقل ازرق يك و نيم درم سورنجان يك مثقال كوفته بيخته به آب گندنا حب سازند و اين يك شربت است . و اگر از تعب و كثرت جماع باشد ترك آن كنند و راحت و خواب و حمام نمايند و هر صبح جلاب از عنب الثعلب سه درم و شكر سفيده ده درم بنوشند و غذا مزورهء ماش و شيرهء بادام سازند و پشت را به روغن زنبق و خيرى زرد و بنفشه ممزوج بمالند و اگر از امتلاى رگ باشد هر صبح جلاب از عناب ده عدد و شكر سفيد ده درم و عنب الثعلب سه درم بنوشند و غذا مزورهء مذكور و اسفاناخ خورند و يا آب انارين سه اوقيه با شكر سفيد ده درم بنوشند . و اگر فائده نشود فصد باسليق كنند و يك لحظه در آب سرد داخل شوند و در مكان بارد و زير بادكش نشينند و در جاى نمناك خواب كنند . [ خجندى ] خجندى گويد كه درد پشت و خاصره نيز از اجناس اوجاع مفاصل است و اكثر اين علت از خلط ردى غليظ بلغمى بود پس اگر سببش برودت مزاج و بلغم خام منصب در مفاصل باشد و اين اكثرى است قى به آب اصل السوس يا شبت كنند و هر صبح شربت اصول بنوشند . و چون نضج ظاهر شود تنقيه به حب سورنجان و حب منتن و حقنهء قوى كنند و روغن‌هاى گرم بمالند و از بقول بارد رطب پرهيز نمايند و معجون فلاسفه نافع است و تضميد بصموغ منتنه و آن در قول شيخ گذشت و تنطيل به آب شيح و قيصوم و مرزنجوش و اكليل و پودينه و بعد خروج از آبزن مالش به روغن سداب مفيد . و بدانند كه استعمال ادويهء نافع اوجاع مفاصل از رطوبت مدر بول ، اوجاع پشت از برودت و رطوبت را صحت بخشد . و اگر سببش كثرت تعب و كثرت جماع يا سوء مزج حار يابس باشد هر صبح آب عنب الثعلب به شكر و شربت آلو و تمر هندى بنوشانند . و اگر سببش امتلاى رگ باشد هر صبح شربت عناب يا شربت انار يا شربت تمر هندى به آب عنب الثعلب يا به شيرهء خرفه دهند و غذا مزورات مطبوخ به حموضات به شيرهء بادام و خشخاش و اسفاناخيه و قرعيه خورانند . و اگر سببش حميات بلغمى باشد علاجش به علاج اوجاع مفاصل بارد كنند . [ قرشى ] قرشى گويد كه در بلغمى بعد نضج تنقيه كنند و سكنجبين بزورى به آب اصل السوس و سكنجبين عنصلى و شربت اصول و يا آب كرفس به سكنجبين بزورى و يا نخود سياه و هليون و وج در آب گرم تر كرده يا جوشانيده صاف نموده سكنجبين عنصلى داخل كرده بدهند و غذا چوزهء مرغ و كبك و كبوتر بچه بشبت يا نخود سياه و هليون سازند و شحم قاوندى بمالند و بدانچه مناسب بود بخورانند و پشت را بخرقهء خشن ماليده ببعض شحوم و ادهان حاره بمالند و آنچه از امتلاى رگ بزرگ باشد چنانچه هنگام احتباس حيض يا خون نفاس يا منى از طول مدت به جماع عارض شود آن را فصد فى الفور زائل كند و جماع اگر به سبب احتباس منى بود و آنچه از فرط جماع باشد هرچه در تدبير افراط جماع ذكر كرديم به عمل آرند فقط سعيد گويد كه علاج درد پشت تابع برودت به خوردن گلقند و نوشيدن آب مطبوخ عود و اسهال طبيعت بدان چه مخرج خلط بارد باشد مثل حب سورنجان كنند و مالش پشت به زيت و ريختن آب نيم گرم بر آن و غذا نخوداب و حذر از امتلا نمايند . و علاج درد پشت تابع حرارت به فصد باسليق در ابتدا و شرب شيرهء تخم خرفه به سكنجبين و نوشيدن آب انارين و استعمال شربت آلو و تبريد موضع به صندل و گلاب كنند و غذا مزورهء سماق يا غوره سازند و در موضع سرد بخوابند و بر پشت آب سرد بريزند . [ خضر ] خضر گويد كه آنچه به سبب برودت و بلغم باشد تنقيهء بلغم به مثل حب ايارج يا قى يا حقنهء مخرج بلغم مفشى رياح كنند و معجون وج و معجون نجاح خورانند و ماء الاصول به روغن بادام تلخ يا روغن خروع استعمال كنند . و اگر ماده بسيار باشد بر مثل شورباى نخود به عسل اقتصار نمايند و روغن بلسان بمالند و پشت را بخرقهء درشت ماليده بعض شحوم حاره مثل پيه بلسون يا پيه نهنگ چرب كنند . و اين دوا نيكو است بگيرند روغن قسط و